جنگ بیرون با سیگنال هاست و جنگ درون با وسوسه ها ، استاد حجت الاسلام علی رجبی

جنگ بیرون با سیگنال‌هاست و جنگ درون با وسوسه‌ها

استاد علی رجبی محقق تدبّر در قرآن با اشاره به اینکه تحلیل سیگنال‌های ارسالی از سوی دشمن بر عهدۀ متخصصان و مدافعانی است که جان خود را در کف دست گرفته‌اند و شبانه‌روز از کشورمان دفاع می‌کنند، گفت: در «جنگ درون» نیز سیگنال‌هایی وجود دارد که بنا به آیه 5 سوره ناس از سوی بزرگ‌ترین دشمن انسان، یعنی شیطان، ارسال می‌شود؛ دشمنی که قرآن در ایه 27 سوره اعراف، انسان را به شناخت و مقابله با او فراخوانده است. ازاین‌رو، آیۀ ۳۲ سورۀ احزاب با تأکید بر پرهیز از خضوع، عشوه و نرمیِ تحریک‌آمیز در گفتار و پایبندی به «قول معروف»، الگویی برای مدیریت ارتباط، خنثی‌کردن پیام‌های تحریک‌آمیز و پیشگیری از لغزش ارائه می‌کند.

آیه در بستر جنگ

این حافظ کل قرآن در ادامه اظهار کرد: سوره احزاب از سوره های مدنی قرآن و در سال‌های پایانی رسالت پیامبر اکرم(ص) نازل شده است( ترتیب نزول/90)؛ دورانی که جامعه اسلامی با تهدیدهای نظامی، فشارهای اجتماعی و بحران‌های داخلی و خارجی روبه‌رو بود.

وی افزود: سوره احزاب در بستر جنگ خندق نازل شده است، اما قرآن در این سوره تنها درباره مسائل نظامی سخن نمی‌گوید؛ بلکه برای حفظ انسجام جامعه و کنترل آسیب‌های اجتماعی و اخلاقی نیز دستورهایی ارائه می‌کند. ازاین‌رو، طرح مباحث حجاب، عفاف، روابط اجتماعی و شیوه گفت‌وگو نشان می‌دهد که امنیت جامعه فقط با مقابله نظامی تأمین نمی‌شود، بلکه به سلامت اخلاقی و ارتباطی نیز وابسته است.

خانواده پیامبر؛ الگوی جامعه

استاد رجبی گفت: خانواده رهبر دینی جامعه، به دلیل جایگاه الگویی خود، مسئولیتی فراتر از دیگر افراد دارد. قرآن در آیه 21 سورۀ احزاب، پیامبر اکرم(ص) را «اُسوه حسنه» معرفی می‌کند؛ بنابراین، خانواده ایشان نیز باید در رفتار اجتماعی، گفتار و سبک زندگی، الگوی جامعه باشند.

وی ادامه داد: بر همین اساس، آیات ۳۲ و ۳۳ سوره احزاب خطاب ویژه‌ای به همسران پیامبر(ص) دارد. در آیۀ ۳۳، آنان را از خودنمایی و حضور تحریک‌آمیز در جامعه به شیوه جاهلیت نخستین نهی می‌شوند: «وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَى».

این محقق تدبّر افزود: در ادامه همین سوره، درباره گفت‌وگو با همسران پیامبر(ص) در آیه 53  بر رعایت حریم تأکید شده است. همچنین آیه ۵۹ سوره احزاب، زنانِ مردان مؤمن را به رعایت پوشش اجتماعی دعوت می‌کند تا هویت ایمانی و عفاف آنان در جامعه شناخته شودو مورد آزار نا اهلان قرار نگیرند.

خطاب آیه و مسئولیت اجتماعی

استاد دانشگاه با اشاره به عبارت «یَا نِسَاءَ النَّبِیِّ» گفت: این خطاب، افزون بر آنکه متوجه همسران پیامبر(ص) است، پیام اجتماعی و تربیتی نیز دارد؛ زیرا رفتار آنان به دلیل جایگاه خانوادگی و اجتماعی‌شان بر جامعه اثر می‌گذارد، چرا که قران در آیه 6 سوره احزاب ایشان را « اُم المُومنین» معرفی می‌کند‌.

وی سپس افزود: سپس قرآن می‌فرماید: «لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ»؛ یعنی اگر پرهیزگاری ورزید،همانند هیچ یک از زنان نیستید(بلکه برترید)، مانند دیگر زنان نیستید. این تفاوت، امتیاز صرف نیست، بلکه مسئولیت بیشتری ایجاد می‌کند. هرچه جایگاه اجتماعی و الگویی انسان بالاتر باشد، آثار رفتار او نیز گسترده‌تر خواهد بود.

تحلیل «فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ»

رجبی در ادامه گفت: پس از بیان این جایگاه، قرآن می‌فرماید: «فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ»؛ یعنی در گفتار، نرمی تحریک‌آمیز، ناز و عشوه یا لحنی به کار نبرید که زمینه سوءبرداشت را فراهم کند.

وی تصریح کرد: این بخش از آیه به رفتار ظاهری و شیوه بیان مربوط است. لحن، آهنگ و کیفیت سخن‌گفتن می‌تواند در ارتباط اجتماعی نقش تعیین‌کننده داشته باشد. قرآن در ادامه علت این هشدار را بیان می‌کند: «فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ»؛ تا کسی که در دلش بیماری است، طمع نکند.

به گفته این استاد دانشگاه و حوزه، در این آیه میان رفتار ظاهری گوینده و وضعیت درونی شنونده ارتباط برقرار شده است. نرم‌گویی تحریک‌آمیز در حوزه رفتار و بیان ظاهر می‌شود، اما طمع و سوءتعبیر در قلب و درون مخاطب شکل می‌گیرد. بنابراین، قرآن هم به مسئولیت فرستنده پیام توجه دارد و هم به سلامت گیرنده؛ گوینده نباید پیام تحریک‌آمیز ارسال کند و فرد بیمار نیز مسئول سوءبرداشت و طمع خویش است.

«قول معروف»؛ جایگزین قرآنی

وی گفت: قرآن پس از نهی از گفتار تحریک‌آمیز، راه جایگزین را نیز معرفی می‌کند: «وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا»؛ یعنی سخنی شایسته و شناخته‌شده بگویید.

رجبی در ادامه توضیح داد: «قول معروف» گفتاری است که عرف سالم، شریعت، فطرت، عقل و جامعه مؤمن آن را درست و پذیرفتنی بداند. مقصود، سکوت یا قطع ارتباط نیست؛ بلکه سخن‌گفتن در چارچوبی روشن، محترمانه، متعارف و دور از ابهام و تحریک است. او افزود: گفتاری که از معیارهای عقل، شرع، فطرت و عرف سالم فاصله بگیرد(قول مُنکر)، می‌تواند زمینه سوءبرداشت و آسیب اجتماعی را ایجاد کند؛ در مقابل، قول معروف پیام را روشن می‌کند و امکان تفسیر نادرست را کاهش می‌دهد.

سیگنال‌های خطر در جنگ

این استاد تدبر در قرآن با اشاره به جنگ و تنش‌های جاری میان ایران و آمریکا اظهار کرد: در جنگ، کشورها فقط با سلاح سخن نمی‌گویند؛ هر تهدید، جابه‌جایی نیرو، اعزام ناوگان یا حمله، نوعی سیگنال است. پیامی که از سوی فرستنده بازدارنده تلقی می‌شود، ممکن است از سوی طرف مقابل تهدید یا اعلام آمادگی برای حمله تفسیر شود.

وی افزود: هنگامی که یک طرف پیام تحریک‌آمیز می‌فرستد و طرف دیگر آن را نشانه آغاز حمله می‌داند، چرخه‌ای خطرناک شکل می‌گیرد؛ تهدید با تهدید و حمله با حمله پاسخ داده می‌شود و هر پاسخ، زمینه پاسخ بعدی را فراهم می‌کند. 

او ادامه داد: در شرایط جنگی، جامعه بیش از هر زمان دیگری به پیام‌های دقیق، روشن و قابل اعتماد نیاز دارد. همان‌گونه که سیگنال نظامی مبهم می‌تواند موجب محاسبه غلط و تشدید درگیری شود، رفتار یا گفتار تحریک‌آمیز نیز می‌تواند زمینه سوءظن، طمع و آسیب اخلاقی را فراهم کند.

شیطان؛ دشمن پنهان میدان درون

استاد رجبی با اشاره به آیه6 سورۀ فاطرکه خداوند می‌فرماید: «إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»، گفت عبارت«إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ» حدود10 بار در قرآن تکرار شده است. قرآن دشمنی شیطان با انسان را صریح اعلام می‌کند و از انسان می‌خواهد او را دشمن خود بداند؛ چنانکه شیطان نیز بنا به آیه 82 سورۀ مبارک «ص» نیز برای دشمنی معترف است.

وی ادامه داد: شیطان همیشه انسان را مستقیماً به بزرگ‌ترین گناه دعوت نمی‌کند؛ گاهی از یک لحن، یک نگاه، یک شوخی، یک پیام دوپهلو یا یک توجیه کوچک آغاز می‌کند. ابتدا سیگنالی کوچک ایجاد می‌شود، سپس میل و خیال تحریک می‌گردد و در نهایت، اگر انسان مراقبت نکند، رفتار نادرست شکل می‌گیرد.

به گفته رجبی، «فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ» فقط توصیه‌ای درباره ظاهر گفتار نیست؛ بلکه بخشی از پیشگیری قرآنی برای حفظ سلامت قلب و مغلوب‌نشدن در برابر وسوسه‌های شیطان است چنانکه  آیه 151 سوره انعام می فرماید:« وَلَا تَقرَبُوا الفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنهَا وَ مَا بَطَنَ».

پیشگیری؛ راه پیروزی در جنگ درون

استاد رجبی تأکید کرد: قرآن برای پیروزی در جنگ درون، تنها به مقاومت در لحظه وسوسه اکتفا نمی‌کند؛ بلکه پیش از رسیدن انسان به نقطه سقوط، راه‌های تحریک را نیز می‌بندد. نهی از خضوع در گفتار نمونه‌ای از همین پیشگیری است«وَلَا تَقرَبُوا»(اسراء/2).

وی افزود: همان‌گونه که در میدان نظامی، فرمانده عاقل اجازه نمی‌دهد دشمن به‌آسانی به مواضع حساس نزدیک شود، انسان نیز نباید زمینه‌های ورود شیطان به ذهن و دل خود را فراهم کند. مراقبت از نگاه، گوش، زبان، معاشرت، محتوای رسانه‌ای و لحن گفتار، نوعی ایجاد خط مقدم در برابر وسوسه است.(نور/21)

این پژوهشگر تدبّر قرآنی ادامه داد: انسان مؤمن نباید منتظر بماند تا شهوت، خشم یا سوءظن کاملاً شعله‌ور شود و سپس با آن مبارزه کند؛ بلکه همیشه پیشگیری بهتر از درمان است. در این نگاه، «لا تخضعن بالقول» یعنی پیش از آنکه طمع شکل بگیرد، سیگنال تحریک‌آمیز را متوقف کنیم.

«قول معروف»؛ آتش‌بس ارتباطی

وی «قول معروف» را نوعی آتش‌بس ارتباطی دانست و گفت: آتش‌بس به معنای سکوت یا قطع رابطه نیست؛ بلکه یعنی پیام خود را چنان روشن و مسئولانه بیان کنیم که طرف مقابل آن را دعوت به درگیری، تحقیر یا تجاوز تلقی نکند.

به گفته رجبی، قول معروف یعنی سخنی روشن، نه دوپهلو؛ محترمانه، نه تحقیرآمیز؛ قاطع، نه تحریک‌کننده و طنازانه؛ و صمیمی، اما در چارچوب مرزهای اخلاقی. قرآن نمی‌گوید سخن نگویید؛ بلکه می‌آموزد چگونه سخن نیکو بگوییم تا گفتار به عامل بحران تبدیل نشود.

پیام آیه برای امروز

حافظ کل قرآن در پایان بیان داشت: در جنگ بیرونی، موشک‌ها، تهدیدها و جابه‌جایی‌های نظامی پیام می‌فرستند؛ در جنگ درونی، واژه‌ها، لحن‌ها، نگاه‌ها(تیرشیطان) و سکوت‌ها. آنجا سیگنال مبهم می‌تواند به محاسبه غلط و جنگ منجر شود و اینجا لحن مبهم می‌تواند بیماری درون را در انسان گرفتارِ بیماری روحی تحریک کند.

 

 

وی تأکید کرد: جنگ بیرونی ممکن است پایان یابد، اما جنگ درون تا زمانی که انسان زنده است ادامه دارد و شیطان نیز در این میدان، مطابق با آیات 36تا 39 سورۀ حجر، دشمنی همیشگی است. بنابراین، «فلا تخضعن بالقول» خطاب به بانوان یعنی به انبار تحریک آتش نزنیم، پیش از گسترش وسوسه از آن پیشگیری کنیم(تحریم/6) و با «قولاً معروفاً» در جهانی پرتنش، پیام روشن، محترمانه و امن بفرستیم.

استاد رجبی در پایان به پژوهش های منتشر شده در خبرگزاری ایکنا در حوزه عفاف در رفتار، گفتار و بدن اشاره کرد و خواستار بررسی و تعمقّ در آیات قرآنی در اینفوگرافی هایی که لینک آن در ادامه هست شد.

https://iqna.ir/00HrSv
http://iqna.ir/00HOlB
http://iqna.ir/00HZWV
http://iqna.ir/00HjVd